AİHM'de Yapay Zekâ Atfı: Doğrulanmamış İçtihada İki Yıl Temsil Yasağı
AİHM, doğrulanmamış yapay zekâ atıfları sunan bir avukatı İçtüzük 44D uyarınca iki yıl temsilden men etti (13.11.2026; ECHR 290 (2026)). Kural ne diyor, HUDOC'ta atıf nasıl doğrulanır, Avukatlık Kanunu m.34 ve m.134 ne söyler?
Kısa cevap: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Başkanı, 13 Kasım 2026'da bir Daire'nin gerekçeli önerisi üzerine Romanyalı bir avukatı iki yıl süreyle Mahkeme önünde temsil ve yardımdan men etti. Dayanak, Mahkeme İçtüzüğü'nün 44D kuralının birinci ve ikinci paragraflarıdır. Mahkemenin basın duyurusuna göre avukatın sunduğu yazılı görüşlerde var olmayan kararlar, gerçek kararlarda bulunmayan paragraflar ve iddiayı desteklemeyen içtihat vardı. Avukat, görüşleri yapay zekâ araçlarıyla hazırladığını kabul etti. Daire, yapay zekânın ürettiği her içtihat atfının ve argümanın HUDOC gibi yetkili kaynaklardan bağımsız ve dikkatle kontrol edilmesi gerektiğini söyledi. Türk hukukunda avukatın özen ve doğruluk yükümlülüğünün dayanağı, Avukatlık Kanunu'nun 34. maddesidir.
Avukat hatalarını "inaccuracies" ve "citation errors" diye, yani yanlışlık ve atıf hatası olarak niteledi. Daire bu nitelemeyi kabul etmedi. Ona göre ortada tek tük atıf hataları değil, tekrar eden, çok sayıda esaslı hatadan oluşan bir örüntü vardı.
Bu yazıda anlatılan olgular, Mahkeme Yazı İşleri'nin 18 Kasım 2026 tarihli ECHR 290 (2026) sayılı basın duyurusundan alınmıştır. Duyurunun kendi notuna göre bu belge Mahkemeyi bağlamaz. Duyuru, Daire'nin gerekçeli önerisinin ve Başkan'ın kararının metnine yer vermiyor. Duyuru avukatın ve dosyanın adını vermiyor; biz de vermiyoruz.
AİHM İçtüzüğü 44D kuralı ne diyor?
Kural, istisnai durumlarda bir avukatın ya da onaylanmış başka bir temsilcinin Mahkeme önünde temsil ve yardımdan men edilmesini düzenler. Birinci paragrafa göre Mahkeme Başkanı, "in exceptional circumstances", yani istisnai durumlarda, avukatın davranışı bunu gerektiriyorsa harekete geçebilir. Bu durumda avukatın Mahkeme önünde bir tarafı artık temsil edemeyeceğine veya ona yardım edemeyeceğine karar verebilir. Kural, bu yasağın "for a definite or indefinite period", yani belirli ya da belirsiz süreli olabileceğini söyler (çeviriler bizim).
İkinci paragraf usulü kurar. Karar gerekçeli olmalı ve bir Daire'nin gerekçeli önerisi üzerine verilmelidir. Karardan önce ilgili kişiye, ilgili Hükümete ve ilgili baroya görüş bildirme imkânı tanınır. Karar bu üçüne bildirilir.
Üçüncü paragraf geri dönüş yolunu açık tutar. Men edilen kişinin gerekçeli talebi üzerine Başkan, gerektiğinde Daire'ye, ilgili Hükümete ve ilgili baroya danışarak temsil yetkisini iade edebilir.
Kural 2004'te İçtüzüğe eklendi, 7 Şubat 2022'de değiştirildi. Burada alıntılanan metin, Mahkemenin resmî sitesindeki 15 Eylül 2025 basımından okunmuştur; bu tarihten sonraki değişiklikler ayrıca kontrol edilmemiştir.
Burada bir ayrım önem taşıyor. İçtüzüğün 36. kuralının 4 (c) bendi de bir temsilciyi uzaklaştırmaya imkân verir. Ama o yetki Daire Başkanı'na aittir ve yalnız "those proceedings", yani o yargılamayla sınırlıdır. 44D ise Mahkeme Başkanı'nın yetkisidir ve "before the Court", yani Mahkeme önündeki temsile ilişkindir. 36. kuralın 4 (b) bendi ise kötüye kullanma niteliğindeki, yanıltıcı veya gereksiz uzun gibi yazılı görüşlerin kısmen ya da tamamen kabul edilmemesine imkân tanır.
44D yalnız yapay zekâ için yazılmış bir kural değildir. Mahkeme 24 Eylül 2026 tarihli bir başka duyuruda, aynı kurala dayanarak Ukraynalı bir temsilciye beş yıllık yasak getirildiğini açıkladı. O kararın gerekçesi, duyuruya göre uzun süreli ve sistematik bir davranış örüntüsüydü; yapay zekâyla bir ilgisi duyuruda geçmiyor.
Romanyalı avukat hakkındaki men kararı nasıl verildi?
Dosyada başvurucuların iki temsilcisi vardı. Davaya bakan Daire, temsilcilerden birinin sunduğu yazılı görüşlerde Mahkeme içtihadına ilişkin çok sayıda hata buldu. Daire, Başkan'a avukatın iki yıl süreyle men edilmesi için gerekçeli öneri sundu.
Kuralın gerektirdiği görüş turu işletildi. Avukat, Romanya Hükümeti ve Romanya Ulusal Barolar Birliği görüş vermeye davet edildi. Görüşler taraflar arasında paylaşıldı ve karşı görüş imkânı tanındı. Yaş (Iași) Barosu da davet edildi, ancak görüş sunmadı.
Başkan öneriyi 13 Kasım 2026'da onayladı. Yasak, dosyadaki iki temsilciden yalnız birini kapsıyor. Karar ve gerekçesi avukata bildirildi; başvurucular, Hükümet ve iki baro da bilgilendirildi. Duyuru, 44D kuralının üçüncü paragrafı uyarınca temsil yetkisinin iadesi imkânının saklı olduğunu da kaydediyor.
Hangi hatalar "atıf hatası" sayılmadı?
Duyuru hatalar arasında üç türü sayıyor. Birincisi, var olmayan, duyurunun deyişiyle "hallucinated" kararlara atıf. İkincisi, Mahkemenin gerçek hüküm ve kararlarında (judgments and decisions) bulunmayan, uydurma paragraflara atıf. Üçüncüsü, gerçek olan ama ileri sürülen iddiayla ilgisiz ya da onunla açıkça çelişen içtihada atıf.
Bu üçüncü tür özellikle dikkat ister. Karar gerçektir, paragraf da gerçek olabilir; yine de atıf yanıltıcıdır. Yalnızca "böyle bir karar var mı" diye bakmak bu hatayı yakalamaz.
Avukat, yeterli kontrol yapmadığını kabul etti. Daire bu kabulü, duyurunun ifadesiyle "an understatement", yani durumu hafifleten bir ifade olarak gördü. Bazı atıflar için hiçbir kontrol yapılmamıştı. Daire'ye göre hataların birçoğu tekrar ediyordu ve HUDOC'a kısa bir bakışla kolayca fark edilebilirdi.
Daire, davranışın adaletin yönetimine zarar verdiğini de belirledi. Mahkeme görüşleri doğrulamak için hatırı sayılır zaman harcamış, 44D usulünü başlatmış ve paydaşlarla uzun yazışmalar yapmıştı. Daire bu yükü, Mahkemenin Sözleşme'den doğan asıl işlevleriyle bağdaşmaz buldu. Sonuçta davranışın, kuralın aradığı "exceptional circumstances" eşiğine ulaştığına karar verdi.
Bir yanlış anlamayı da burada düzeltmek gerekiyor. Duyuru, yapay zekâ kullanımını yasaklamıyor. Daire'nin aradığı şey kullanmamak değil, kullanılan çıktının sunulmadan önce doğrulanmasıdır. Duyuru, kullanımın serbest olduğuna dair bir cümle de içermiyor; ölçü yalnızca doğrulama üzerinden kuruluyor.
AİHM'e gidecek görüşte atıf HUDOC'tan nasıl doğrulanır?
Daire'nin ölçüsü açık. Avukat, yapay zekânın ürettiği bütün içtihat atıflarını ve argümanları bağımsız ve dikkatle kontrol etmeliydi. Kontrolün ölçütü "authoritative sources such as the Court's case-law database (HUDOC)", yani HUDOC gibi yetkili kaynaklardır (çeviri bizim). Duyurudaki üç hata türü, kontrolün üç sorusunu da veriyor.
Karar var mı? HUDOC'un Ekim 2022 tarihli kullanım kılavuzu, gelişmiş aramada dava adı, başvuru numarası ve ECLI alanlarını gösteriyor. Bizim önerimiz, aracın verdiği başvuru numarasını ve dava adını ayrı alanlarda aramaktır; ikisi aynı kararı göstermiyorsa atıf şüphelidir.
Paragraf var mı? Kılavuza göre Mahkemenin resmî dilleri İngilizce ve Fransızcadır. Resmî olmayan dillerdeki çeviriler Yazı İşleri tarafından yapılmaz ve Mahkeme bunların doğruluğunu üstlenmez. Bu nedenle paragraf numarası, kararın resmî dildeki metninden kontrol edilmelidir.
Söylediği şeyi söylüyor mu? Bu soruyu bir arama alanı cevaplamaz; paragrafı okumak gerekir. TBB rehberinin 6. bölümündeki içtihat doğrulama satırı burada da kullanılabilir. Rehber esas ve karar numarasının, tarihin, daire veya kurulun, karar sonucunun ve olay benzerliğinin bağımsız kaynaktan doğrulanmasını ister. HUDOC kılavuzu da karar sonucuna göre arama yapılabilen bir alan gösteriyor.
Türk hukukunda avukatın özen yükümlülüğü nereye dayanır?
Daire, ihlal edilen yükümlülüklerin "also found in domestic law", yani iç hukukta da bulunduğunu vurguladı. Romanya bakımından 51/1995 sayılı Avukatlık Mesleği Kanunu'nu andı. Daire ayrıca meslek kurallarını ve Mahkemenin kendi içtihadını andı. Türkiye'de bir baroya kayıtlı avukat bakımından iç hukuktaki temel hüküm Avukatlık Kanunu'ndadır.
Kanunun 34. maddesi şöyle der: "Avukatlar, yüklendikleri görevleri bu görevin kutsallığına yakışır bir şekilde özen, doğruluk ve onur içinde yerine getirmek ve avukatlık unvanının gerektirdiği saygı ve güvene uygun biçimde davranmak ve Türkiye Barolar Birliğince belirlenen meslek kurallarına uymakla yükümlüdürler." 7571 sayılı Kanunla değişik 134. madde de özen ve doğruluk yükümlülüklerine uymayan hâl ve hareketler için disiplin cezası öngörür. Cezanın türü, maddenin deyişiyle "ihlalin niteliğine ve eylemin ağırlık derecesine göre" belirlenir.
- madde cezaları uyarma, kınama, para cezası, işten çıkarma ve meslekten çıkarma olarak sayar. Kınama hâlleri arasında "Takip ettiği işlerde özen yükümlülüğünü ihlal ederek hak kaybına sebebiyet vermek" de vardır. Bu bent hak kaybı şartına bağlıdır.
TBB'nin 2026 tarihli tavsiye rehberi ölçüyü yapay zekâ bağlamında yazıya döker. Yedinci bölüm, avukatın yapay zekâdan elde ettiği hiçbir mevzuat hükmünü, içtihadı, atfı veya maddi vakıayı resmî ve güvenilir kaynaktan teyit etmeden mahkemeye, hakeme, arabulucuya veya idari mercilere sunamayacağını söyler. Aynı bölüme göre "Uydurma (halüsinasyon) içtihat veya atıf sunulması, somut olayın özelliklerine göre mesleki özen yükümlülüğünün ağır ihlali olarak değerlendirilebilir." Rehber AİHM'i ayrıca anmıyor ve kendini tavsiye niteliğinde tanımlıyor. Rehberin ayrıntıları ve bağlayıcılık tartışması için TBB'nin yapay zekâ rehberi ve özen ölçüsü yazımıza bakabilirsiniz.
Türk mahkemelerine sunulan metinde beyan yükümlülüğü ve HMK'nın ilgili hükümleri ise mahkemeye giden metinde yapay zekâ yazımızın konusu.
Bu Süreçte Bilinmesi Gerekenler
AİHM İçtüzüğü'nün 44D kuralı, Mahkeme Başkanı'na istisnai durumlarda bir avukatı Mahkeme önünde temsil ve yardımdan belirli ya da belirsiz süreyle men etme yetkisi verir. Karar, bir Daire'nin gerekçeli önerisi üzerine ve ilgili kişiye, Hükümete ve baroya görüş bildirme imkânı tanındıktan sonra verilir. 13 Kasım 2026'da bu yetki, yapay zekâyla hazırlanmış ve doğrulanmamış atıflar içeren görüşler sunan Romanyalı bir avukat hakkında iki yıl için kullanıldı. Daire tek tük hata değil, tekrar eden esaslı hatalar örüntüsü gördü. Duyurudan anlaşıldığı kadarıyla ölçü, yapay zekâ kullanmamak değil, her atfı HUDOC gibi yetkili kaynaktan kontrol etmektir. Kontrol üç soruyu kapsar: karar var mı, paragraf var mı, karar ileri sürülen şeyi söylüyor mu. Bilgi Mahkemeyi bağlamayan bir basın duyurusuna dayanıyor; duyuru gerekçeli önerinin metnine yer vermiyor. Türkiye'de avukatın özen ve doğruluk yükümlülüğünün dayanağı Avukatlık Kanunu m.34'tür; ihlali m.134 uyarınca disiplin sorumluluğu doğurabilir.
Pratik kontrol listesi
AİHM'e yazılı görüş göndermeden önce:
- Her içtihat atfının başvuru numarasını ve dava adını HUDOC'ta birlikte arayın.
- Paragraf numarasını kararın İngilizce veya Fransızca metninden kontrol edin.
- Atıf yapılan paragrafı okuyun; ileri sürdüğünüz şeyi gerçekten söylüyor mu, bakın.
- Kararın sonucunu ve olay benzerliğini ayrıca not edin.
- Hatalı bir atıf sonradan fark edilirse, TBB rehberinin 7. bölümündeki ölçüyü kıyasen uygulayın: müvekkil menfaatini gözeterek ilgili mercii bilgilendirme ve düzeltme imkânlarını ivedilikle değerlendirin.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki görüş yerine geçmez. Olgular AİHM Yazı İşleri'nin 18.11.2026 tarihli ECHR 290 (2026) sayılı basın duyurusundan alınmıştır; duyuru Mahkemeyi bağlamaz ve Daire'nin gerekçeli önerisinin metnine yer vermez. İçtüzük metni Mahkemenin resmî sitesindeki 15 Eylül 2025 basımından, Türk mevzuatı 19.11.2026 tarihli konsolide metinden okunmuştur. İngilizce alıntıların çevirileri bize aittir.
Av. Cem Sinanoğlu — İstanbul Barosu (Sicil No: 47041)